وتووصذي طؤظاري "تريبون زن" لة طةلَ لةيلا دانش
وةرطيَر:سوسياليزم
ثرسيار: لاني كةم 2 سالَ لة ضاث و بلإو بوونةوةي كتصبةكةي ئصوة، واتة: "نصئؤليبراليسم، ذن و تةوسعة لة ئاماذةيصكدا بؤ ئصران" تصدةثةرصت باس و بابةتةكاني ناو ئةم كتصبة بة لةبةرضاو طرتني ئةو ئالَو طؤرانةي كة هاتوونةتة ئاراوة تا ض أادةيصك لة طةلَ هةلومةرجي ئصستا دا دصتةوة؟ يان بة طشتي نرخاندني ئصوة لةم بوارةدا دواي ئةم 2 سالة ضيية؟
وةلإمي لةيلا دانش بؤ طؤظاري "تريبون زن": بيرؤكةي سةرةكي ئةم كتصبة ئةوة بوو كة نيشان بدات ثةرةسةندن و كارتصكدرني سةرمايةداري لة دةيةكاني ئةم د واييانةدا و لة ئاستي جيهاني دا بؤ وةرطرتن و لة خؤ طرتني هةرضي زؤرتري هصزي كاري هةرزان بة ضة رادةيةك لة ذنان كةلَك وةردةطرن. ثصكشكةوتن و بةرةو ثصش ضووني ئةم ثرؤسة لةو ولإتانةي كة بة جيهاني سصهةم دةناسرصن لة باري سياسي و كؤمةلإيةتيةوة ئالَوطؤرصكي هصناوةتة ئاراوة كة ثصشي ثصناطيردرصت و دةركةوتةي ئةم ئالَوطؤرانةش لة رةوتي شكل طرتني ناوةند و نيهادةكان و جةرةياناتي سياسي، لة ئاراستةي ئةم ثرؤسةدا و هةروةها ئةو باس و لصكؤلَينةوانةي كة لة ثصوةند بة ثةرةسةندني كؤمةلَطاي مةدةني و مؤدصرنيزاسيؤن و هتد دا بةدي دةكرصت، وةبةرضاو دةكةون.
ضة لة كاتي ضاثي ئةم كتصبة و ضة ثاش ئةويش دةبينين كة لة ئاستي جيهاني دا و بة شصوةيةكي بةربلإو مةسةلةي ذنان بؤ جارصكي ديكة باسي لصدةكرصت. بة شصوةيةك كة باس لة مافي ذنان و هةموو باسةكاني ثصوةندي دار بةم بابةتةوة، و لة هةموو ئاستة جياجياكاندا لة دوو سص دةيةي رابردوودا بصوصنة بووة. ئةم مةسةلة تا ئاستصك بووة كة بة دلَنياييةوة دةتوانين ئةم دةورة لة خةباتي ذنان لة بواري أادةي جموجؤلة سياسيةكان و خواست و داخوازييةكان و باسةكاني ثصوةندي بة بزوتنةوةي ذنان لة طةل دةيةكاني ئاخري سةدةي نؤزدةهةم و سةرةتاكاني سةدةي بيستةم هةلَسةنطصنين. سةرةراي هةبووني ئةو جياوازيية بةرضاوانةي كة لة بواري رادةي داخوازييةكان و شكل و ئاستي خةباتي ذنان لة نصو ولإتة جؤراوجؤرةكان داية، بةلإم ئصمة شاهيدي ثةرةطرتن و رةوتي روو لة طةشةي دووبارةي ئةم بزوتنةوة لة لايةكةوة و هةروةها باشتر بووني كاري ذنانين ، هةم لة ولإتاني ثصشكةوتوو لة باري ثيشةييةوة و هةم لةو ولإتانةي كة بة ناو ولإتاني طةشة نةكردوو يان لة حالَي طةشةدا ناسراون. لصرةدا زؤر بة ثصويستي نازانم كة ئةم لايةنة بخةمة بةر باس كة مةسةلةي ذنان لة ضة طؤشة نيطايةكةوة بة ض روانطة و بؤضوونصكةوة شرؤظة دةكرصت، يان ئةو دةنطانةي كة لةم بوارةدا دةبيسرصن لة باري خةت و جيهةتي سياسيةوة لة ضة خانةيةك دا خؤيان دةبيننةوة. بةلإم لصرةدا مةبةست طرينطي دان بةو هةلومةرجةية كة بةستصني شرؤظة كردن و باس كردن لة سةر مةسةلةي ذناني بةم شصوة و بة بةربلإوي خؤلقاندووة و، ئةم هةلومةرجةش بةو جؤرةي كة باسمان لصوة كرد ثةرةسةندني بصوصنةي ثصوةندي و موناسباتي سةرمايةداريية كة تا دوورترين ناوضةكاني جيهاني ثةلي هاويشتووة. سةرهةلَدان و رةوتي بةرةو ثصش ضووني سياسةتي نصئؤليبرالي لة دلَي قةيراني جيهاني سةرماية لة كؤتاييةكاني دةيةي 70ي زاييني و دوا بة دواي ئةويش ئالَوطؤرةكاني ثصك هاتوو لة رصكخراو كردني كار و هصنانة مةيداني هصزي كاري هةرزاني ذنان لة فاكتةرة طرينطةكاني شرؤظة و نيشان داني كاراكتةر و بكةرةكاني ئةم رةوتةية. لة هةر حالَدا من نامةوصت بؤ جارصكي ديكة باسةكاني نصو ئةم كتصبة بصنمة ئاراوة و مةبةستيشم ئةوة نيية، بةلإم بةم ئاماذة كورتةوة ويستم لة سةر ئةو مةسةلة ثصداطري بكةمةوة كة ئةم رةوتة كةم تا زؤر هةر بةردةوامة و ئةطةر بمانةوصت بابةتصكي تازة بلصين دةبص بة شصوةي كونكرصت دةركةوتة و نمونةكاني باس بكرصن.
ئاكام و دةرةنجامةكاني بةرنامةي طةشةي ئابووري لة ئصران دا كة ثصوةندييةكي ثتةوي لة طةلَ رةوتي جيهاني بوون يان طلؤباليزاسيؤن هةية لةم دةورةدا نزيكتر و رؤشنترة. لة جياتي ئاماذة بة لصك دابراني ثصكهاتةي كؤمةلَطا و نةبووني توانايي وةرطرتني هصزي ئامادة بة كار و رةواج داني ضةند شؤغلة بوون و ئةنجام داني هاوكاتي ضةن كار بؤ دابين كردني داهاتي ذيان و، ضوونة سةرةوةي بصوصنةي لةشفرؤشي و حةراجي كضاني كةم تةمةن كة بة شصوازي جؤراوجؤر بةسةرهاتةكانيان دةبيسرين، لة لايةكةوة، لة لايةكي ديكةوة بةردةوام بووني ياساي كؤن و دواكةوتووي رذيمي ئيسلامي، باشتر واية كة بؤ وةلإمدانةوة بةو ثرسيارةي ئصوة كة لةم دوو سالَةدا ضي رووي داوة، بة نموونة باس لةم بابةتانة و ئةو هةلَوصستة جؤراوجؤرانة نةكرصت، بةلَكو ئةوةي كة لةم ثرسيارة دا دةبص لة ثصش ضاو بطيردرصت بةستصنة طشتييةكان و هةلومةرجي سياسي طشتي و ئةو ئالوطؤرانةن كة بةم شصوةية، لةم قؤناغةدا روويان داوة. طرينطترين رووداو كة جصطاي لصكدانةوةية كؤتايي هاتني ئيسلاحخوازي و هاتنة سةركاري ئةحمةدي نذاد وةك سةركؤماري رذيمي ئيسلامية كة بؤ درصذةي ئةم باسة دةبص ئاماذة بة هةندص بابةتي ئةم كتصبة بكةم. لةم كتصبةدا بة شصوةي تصروتةسةل و لة ئاستي جيهاني دا لة بابةت ئالَوطؤري فكري لة فمينيزم دا و هةروةها ضؤنيةتي رةواج ثصدان بة جؤرةكاني فمينيزم و لةوانة فمينيزمي ئيسلامي باس كراوة. لة لايةكي ديكةوة لة ثصوةند بة رةوتي بة جيهاني بوون و لة دلَي ئةو ئصعترازانةي كة بة دذي ئةو رةوتة لة ئارادان بة تةواوي سةبارةت بة فمينيزمي ليبرالَ و هةروةها ثصطةي ئةم جؤرة لة فمينيزم لة نصو رووداوةكان دا باسي لة سةر كراوة.
بؤ وصنة ئةوةي كة فمنيزمي ليبرالَ جيا لةوةي كة بة ض أادةيةك ثابةندي بير كردنةوةي كلاسيك و كؤني ليبرالَية و لة هةلومةرجي ئةمرؤش دا لة ثصوةند بة طلؤباليزاسيؤن و ئاكامةكاني ضؤن لة بيري ئةوة داية و هةولَ دةدات شوناسصكي تازة رةضاو بكات. ئةم رووداوةش لة ئصران رووي داوة و بةشصك لة ضالاكةكان و هةلَسوراواني ئةم بوارة خوازراو يان نةخوازراو وةك فمينيستي ليبرالَ كةوتوونةتة ئةم طؤرةثانةوة. لة راستي دا سةرهةلَداني ئيسلاحات لة ئصران دا لة ناوخؤي بزوتنةوةي ذنان ئةطةر كةميش بووبصت كاريطةري هةبوو لة سةرهةلَدان و هاتنة مةيداني كةسايةتي خؤي لةم بوارةدا و لة ئاستي ضاثةمةني و سايتة ئينتةرنصتييةكان و طؤظارةكان بةرضاوترين رةنطدانةوةي ئةم رةوتة بوو.
شكست خواردني رةوتي ئيسلاحات و ثاشان هاتنة سةركاري رةوتي ئةحمةدي نذاد، رةوتي فمينيزمي ليبرالَي بةرةو ئاقارصكي دذوار برد كة ئصستا ماوةيةكي زؤرة دةبينين بصدةنطييةكي قورس بالَي بةرسةر ضالاكي و خؤ دةرخستني ئةم رةوتةدا كصشاوة.
لة بواري بزوتنةوةي ذنانةوة و ثاش هاتنة سةركاري ئةحمةدي نذاد ئةطةر رةوتصك هةبصت كة بكرصت لة سةري بدوصن، تةنيا ئةم رةوتةية. لة ضةن سالَ لةوةو ثصشتةوة رةوتصكي فمينيستي لة جؤري ئيسلامي لة نصو ذناني سةربة دةسةلإت و ئةو ذنانةي كة بة جؤرصك طرصدراوي حكومةت بوون لة ئارادا بوو تا بةم شصوة فةرهةنطي باوك مةزني و ثياومةزني حكومةت بخةنة تةنطةذةوة بةلإم ئةم رةوتة سةرةأاي ئةوةي كة زؤترين ئيمكاناتةكاني لةبةردةست دابوو لة ئاستي ئصران و تةنانةت لة ئاستي نصونةتةوةييش دا، بة هيض شصوازصك نةيتواني لة نصو ذنان دا ببصتة خاوةن ثصطةيةكي كؤمةلإيةتي. هؤكاري ئةمةش زؤر روونة كاتصك خةلَك بة هؤي بووني وةها دةسةلاتصكةوة تا ئةم رادة زةبريان لصكةوتووة بة هيض شصوةيةك بة كةساني سةربةوان بروا ناكةن و هةر رةوتصك تةنانةت ئةطةر ئيعترازيش بصت بةلإم طرصدراوي حكومةت بصت ناتوانصت ببصتة خاوةن ثصطةيةكي كؤمةلإيةتي.
بةلإم سةرةأاي ئةو كصبةركصي كة كةوتبووة نصوان ئةم ذنانةوة و بةو رادة لة ثروثاطةندةوة، خواستةكان لة بةرانبةر خواستي جةماوةري ذنان بة رادةيةك كةم بايةخ بوو كة جصطاي باس لصكردنيان نةبوو. بةلإم هاوكات لة طةلَ طةشةي ئيسلاحات رةوتصكي ديكة لة بزوتنةوةي ذنان بواري ضالاكي بؤ رةخسا. ئةمانة لةو ذنانة بوون كة بة طشتي بة ذناني ئيسلاحخواز دةناسرانةوة كة لة سةرةتاوة زؤر روون و ئاشكرا بوو بزوتنةوةي ذنان ناتوانصت و نابصت بةم ضةن كةسة يان بةم رةوتةوة قةتيس بكرصتةوة.
ئةطةر ئةوة قةبولَ بكةين كة لة دواي دةورةي ضةند ضةند سالَةي سةرهةلَداني جةرةياني ئيسلاحات ئةمة بة طشتي دةنطي ئةو ذنانة بوو كة دةبيسرا، ئةو كات دةتوانين خوار و ذوور كردني ئةم رةوتة لة باري سياسيةوة وةك ثصوةر لة ثصش ضاو بطرين.
بةستصنةكاني سةرهةلَداني ئةم حةرةكةتة لة نصو بزوتنةوةي ذنان دا دةكرصت لة ضةن خالَدا ئاماذةيان ثصبكةين. 1_ جؤرواجؤر بووني رةوتي فمينيستي، طةرضي هاوخةتي و ئينسجامي سياسي و فيكريان وةك مةرجصك بؤ ثصك هاتني رةوتصك لةم بوارةدا بة حةساب نةدةهات. 2_ هةبووني حكومةتي ئيسلامي كة بة داسةثاندني ياساي دذي ذنان ناوبانطي جيهاني دةركردووة و بة بارستايي عومري رذيمةكةي دةنطي ئيعترازي ذنان تصيدا بص دةنط بووة. لة كؤتاييش دا سةرهةلَداني رةوتي ئيسلاحخوازي لة دلَي سةركوتة رةش و خوصناوييةكاني دواي سالَي 60 لة ئصران دا كة هاوكات لة طةل دةنطي جيهاني "سوسياليسمي شكستي خوارد" دةنطي كؤتايي هاتن بة حةرةكةتة راديكالَةكانيان لة ذصر ناوي "نا" بؤ توندوتيذي بةرز كردةوة.
ئةم بةشة لة هةلَسوراواني بزوتنةوةي ذنان تةنانةت ئةو كاتةي كة لة حكومةت دوور دةكةوتنةوة لة ثصناسة كردني خؤيان وةك ئيسلاحخواز و "بانطةشة بؤ دذايةتي لة طةلَ توند و تيذي" خؤيان نةدةبوارد. هةلَبةت توند و تيذي كردةوةيةكي دذي مرؤظانةية و داكؤكي قةت لصناكرصت بةلَكو دةبصت بوترصت كة مةبةست لة وتني ئةم مةسةلة ضيية؟ من هةولَ دةدةم بة كورتي ئاماذةيةكي ثصبكةم. هةموو كةس بة رووني تصدةطات كة كؤمةلَطايةك لة ماوةي نزيك سص دةية كة تصكةلَ بة كوشتار و خوصنرشتن بووة ئصستا خوازياري ئاسايشة و نايهةوصت ئةم رووداوانة دووثات ببنةوة. بةلإم ئةوةي جصطاي سةرةنجة ئةوةية كة مةيل بة ئاسايش و ئارامي بؤ خؤي بوو بة ئامرازصكي ديكة بؤ قورباني كردن و بؤ توند و تيذي نواندني سةرلةنوص ئةم جار لة ذصر ناوي خةبات بة دذي توند و تيذي. طؤيا هةرضي توند تيذي نواندن لة لايةن رذيمةوة هاتبووة ئاراوة بة تاواني ئةوة بوو كة خةلَك نةيانتوانيبوو بة شصوةيةكي شارستانيانة دةنطي ئيعترازيان بةرز بكةنةوة. يان وةك ئةوةي كوشتني "ناسري تةوفيقيان" بة هؤي توند و تيذي كرصكارانةوة بوو كة هةر ضةند مانط دواي ئاخصزي سالي 57 لة لاية رذيمةوة هاتتة ئاراوة. يان سةبارةت بة بزوتنةوةي ذنان ئةو هةموو نةطبةتيةي كة ذنان بة هؤي رذيمي ئيسلاميةوة بة سةرياندا باريوة و بيست و ضةند سالَة هةروا درصذةي هةية، حةتمةن دةوترصت كة بة هؤي نةبووني فةرهةنطي "ثارصز لة توند و تيذييةوة" بووة!! يان وةك ئةوةي بلصي كوشتاري خةلَكي كوردستان لة لايةن ئةرتةشيةكانةوة كة ثصيان وترابوو تا سةركوتي تةواوي خةلَكي كوردستان ثؤتينةكان لة ثصتان دةر نةهصنن، تاواني ئةم كارةش لة ئةستؤي قوربانيان بوو.
لةم بوارةدا دةكرصت زؤرتريش بدوصين و هةلَسوراواني سياسيش كة لة ئصران دا بة بص ورد بوونةوة خؤيان بةم رةوتة سثارد و لةم بابةتةش دا نةتةنيا نةيانتواني باسصكي كؤنكرصت و بة بةلَطة ثصشنيار بكةن بةلَكو ئةطةر بة خؤشبينيشةوة قةزاوةت بكةين بة ثصضةوانةي خواستي خؤيان، ئةوانيش كةوتنة روو بة روو بوونةوة لة طةلَ قوربانياني راستةقينةي توند و تيذي. بةلإم بؤ دةرخستني ناوةرؤكي دروشمي "ثارصز لة توند و تيذي" ئةم دةستة لة هةلسوراواني ذنان دتوانين ئةوة بلَصين كة: تا ثصش هاتنة سةر كاري ئةحمةدي نذاد ئةم ذنانة دروشمي "ثارصز لة توند و تيذيان" لة بةرانبةر ئؤثؤزسيؤني ضةث دا بةرز كردةوة بةلإم ئصستا بة هاتنة سةركري ئةحمةدي نذاد كاتصك كة بؤ خؤشيان كةوتوونةتة بةر توند و تيذي، بص دةنطيان لةم دروشمانة هصناوة. هةلَبةت ئةم مةسةلة لة ثةيوةند بةو ذنانة يان ئةو ثياوانةوةية كة بة ثالثشتي ئةم دروشمانة و هةروةها ئةم باسانة هاتبوونة مةيدان.
لصرةدا مةبةستي من ئةوةية كة لةم كةش و هةوادا ئةم بةشة لة ذنان كة لة لة ضيني مام ناوةندي دا لة سايةي سةري جةرةياني دووي جؤزةردان توانيبوويان بصنة مةيدان و بةم جؤرة ئةم كةش و هةواي كة هاتبووة ئاراوة بؤ خؤيان رابطرن و بلَصن كة ذنان ئاشتي خوازن و بةم جؤرة هةركةس طؤشةيةك لة ناكارامةيي ئةم رةوتةي لة قاو بدايةت رةتيان دةركردووة. ئةمرؤذة دةبينين بة هاتنة سةركاري ئةحمةدي نذاد و بةو كةش و هةوايةي كة بة سةر رةوتي ئيسلاحخوازان دا زالَ بووة و بةو بن بةستة سياسية كة تووشي هاتوون ئةم رةوتةش كة ئاسؤي خؤي بةوانةوة طرصدابوو تووشي شكست هاتووة.
بة هاتنة ئاراي ئةم هةلومةرجة تازةوة ئةم بةشة لة بزوتنةوةي ذنان كة بةرهةمي طرفتةكاني ئةم بةستصنة سياسيةية، بة دلَنياييةوة دةتوانين بلصين بزوتنةوةي ذنان كة لة سةر هصلصكي ناسراو لة لايةن ئصمةوة دةروشتنة ثصش، ثرسيارطةلصكي بنةمايتر و طرينطتريان هاتة ثصش. سوذةطةلصكي وةك "بةردةباران" ياساكاني ثصوةندي دار بة تةلإق و خاوةندارةتي مندالإن ثاش تةلإق، هةلإتني كضان لة مالَةكان و توند و تيذي و لةم دواييانةش دا لةشفرؤشي كة ئةم بابةتانة لةو دياردانةن كة هةر لة سةرةتاي هاتنة سةركاري رذيمي ئيسلامي لة لايةن ذنانةوة دراونةتة بةر رةخنة و ئصعتراز.
لة راستي دا هةلسوراواني ئةم بوارانة بة جيا لة ؟ئينتمامي؟ سياسي بة هةلسوراواني بزوتنةوةي ذنان كاريان كردووة، بةلإم مةسةلةي سةرةكي ئةوةية كة مةرجي بةرةوثصش ضووني بزوتنةوةي ذنان وةك هةر بزوتنةوةيةكي كؤمةلإيةتي ديكة لة رةهةندي هصنانة ئاراي مةسةلةكان بة شصوةي تاكةوة تصثةر نابصت. تازة ئةطةر بةم شصوةش مةسةلةكاني ذنان باس بكرصت و بطاتة ئةنجامي خؤيشي ناتوانصت ئاكامةكاني بةردةوام بصت مةطةر ئةوةي كة دةست ببةينة ناو ئةو هةلومةرجة ريشةييانةوة و لة رصطا ضارةي بنامةييتر لة نصو كؤمةلَطا دا بطةرين.
ثرسياري طؤظاري "تريبون زن" لة لةيلا دانش، بةلإم بة هةر حالَ ئصمة لةم سالإنةي دواييد و لة نصو بزوتنةوةي ذنان دا دةبينين كة قسة لة ثصويستي كار كردني بة شصوةي بنةمايي و ريشةيي دةكرصت و خوازياري ئالوطؤري بنةرةتي لة نصو كؤمةلَطاداين، ثرسيار ئةوةية كة ئايا ئةمة بة تةنيا بؤ ثصك هاتني هاوئاهةنطي لة نصوان هةلسوراوان دا بةس نيية؟.
وةلإمي لةيلا دانش: بؤ وةلإم دانةوة بةم ثرسيارة دةبص سةرةتا ئةو بةشة لة هةلسوراواني بزوتنةوةي ذنان كة خوازياري ئالَوطؤري بنةرةتي نين وةلا بنصين. بةلإم ئةمانة لة دوو طروث ثصك هاتوون. يةكةم ئةو دةستة لة ذنان كة طرصدراوي حكومةتن واتة كاتصك باسي طرصدراوي و وابةستةيي دةكةين مةبةست لة باري سياسي و ئيدئؤلؤذيكيةوةية، كة خواستي ئةم دةستة لة ذنان لة ئاستي خةباتي فةرهةنطي و بة شصوةي قبولَ كردن و لة ضوار ضصوةي ئةم نيزامةدا واوةتر ناضن و لة ضوارضصوةي نيزامي ئيدئؤلؤذيكي حكومةت دا كار دةكةن.
دةستةي دووهةمي هةلسوراواني ذنان كة رادةي ئةم ذنانة لة نصو بزوتنةوةي ذنان دا زؤر كةمة بةلإم خواستي ئةم دةستة لة ذنان ثصوةندي بة يةكسانيخوازي ذنانةوة نيية و تةنيا خوازياري بةشداري هةندصك لة ذنان لة نصو ضوارضصوةي دةسةلإتدان و بةس. بةشصك لةم ذنانة ئةو كاتةي كة دةيانةوصت راديكالتر خؤ نيشان بدةن، تةنيا دةلَصن كة بةشداري ذنان لة دةسةلإتداية كة مافي ئةوان مسؤطةر دةكات. بةلإم تةنيا جؤرصك جياوازي لة نصوان باوةري ئيسلامييةكاني ئةم دةستة لة ذنان نةبصت هيض جياوازييةك لة نصوان ئةوان و ذناني وابةستةي حكومةت يان "فمينيستة ئيسلاميةكان"دا نيية و وةك ئةوان بير دةكةنةوة. ئةمانة هةر ئةو دةستة لة ذنانن كة سةركةوتني ضةن ذن بؤ ثؤستي سةرؤك كؤماري لة "شيلي" و يان سةرؤك وةزيري لة ئالمان بة هةنطاوصكي طرينط بؤ نزيك بوونةوة لة مافي ذنان لة قةلَةم دةدةن و ئةوةش وةك بةلَطةيةك ئاماذةي ثصدةكةن كة ذنان لة مةيداني سياسةت دا بةشدار بووة.
بة هةر حالَ لة كؤمةلَطاي ثؤلاريزة بووي لة ضةشني ئصران ئةم بةشة لة ذنان بة رادةيةك بة حكومةتةوة دةناسرصنةوة كة ئةطةر خوازياري ئالَوطؤري بنةرةتيش بن لة هيض شوصنصك بة هصند وةر ناطيردرصت. بةلإم لة نصوان ئةوانةي كة خوازياري كاري بنةمايين، سةرةراي ماركسيستةكان بةشصكي ديكة هةن كة خوازياري ئةوةن كة بة ئالَوطؤرصكي بنةرةتي لة باري فةرهةنطيةوة دةتوانين بروانينة مةسةلةي ذنان بةلإم دةبص بة شصوةي وردتر ئةوة ولإم بدةينةوة كة جياوازي ئةم دوو جؤرة بؤ ضوونة بة نيسبةت طؤأاني بنةرةتي لة ضيداية؟ بؤ ماركسيستةكاني ناو بزوتنةوةي ذنان طرينطترين مةسةلة كة وةك ثصوةرصك واية جؤرصك خةباتة بة دذي روانيني نزم بؤ ذنان. ئةويش دةسبردن بؤ ريشة و بنةما و ثصش ثصطرتن بة ئيمكاناتي سةرهةلَدانةوةي باوك مةزني و ثياو مةزني و لة راستي دا خةبات بة دذي ئةو هةلومةرج و موناسباتةي كة لة هةبووني ستةمي جينسي و هةلدانةوة و زيندوو بوونةوةي ئةم ستةمة قازانج دةكةن بة جيا لةوةي كة ئصمة سةبارةت بة ضؤنيةتي شكلَ طرتن و سةرهةلَداني ئةم ستةمة ضة خوصندنةوةيةكمان هةية. لة روانطةي ماركسيستةكانةوة بةردةوام بووني ذصر دةستةيي ذنان ثصوةنديةكي نةثساوة بة موناسبات و ثصوةنديية ضينايةتيةكانةوة هةية. هةلَبةت بةشصك لة هةلسوراواني بزوتنةوةي ذنان ماركسيسم و ثصوةندي ضينايةتي بة باسصكي كؤن دةزانن كة ثصويست ناكات بة بةلَطة وةلإمي ثص بدرصتةوة ئةوةش دةزانين كة ئةم دةستة لة ذنان لة ذصر كاريطةري كةش و هةواي ثصك هاتوو لة ئصران و تةنانةت لة جيهان دا بةم جؤرةيان ثصهاتووة. بة هةر حالَ ذنان بة هؤي لةبار بووني هصزي كاري هةرزانيانةوة و بة ثشتيواني كردني فةرهةنطي ثصش مؤدصرن بة دذي ئةوان كة هةتا ئصستاش لة ولإتاني مؤدصرن دا بةرضاو دةكةون هاتوونةتة ناوةندي باسةكانةوة و بة هةر رادةش بة ماركسيسم و ثصوةندي ضينايةتي لة ثصوةند بة مةسةلةي ذنان بوترصت كؤن و بؤ رةت كردنةوةشيان بةلَطةيان نةبصت زةرةيةك لة طرينطي ثصويستي روانيني ضينايةتي بة مةسةلةي ذنان كةم ناكاتةوة.
ئةوةي كة لة ئارساتةي طلؤباليزاسيؤن دا بة ناوي ذنانة بووني هةذاري و ذنانة بووني كار ناوي دةركردووة خؤي باشترين بةلَطةية بؤ ئةوةي كةضؤن مةسةلةي ذنان نةك لة ثصوةند بة موناسبات و ثصوةندي ثصش مؤدصرنيتة و فةرهةنطي غةيرة مؤدصرن و مةزهةبي، بةلَكو لة ثلةي يةكةم دا لة ثصوةند بة نيزامي سةرمايةدارييةوةية كة دصتة ئاراوة.
بةلإم بنةماييترين كاري ئيسلاحخوازان "ئةطةر خؤيان حازر بن ئصستاش لةم سيستةمةدا و بةم فكرةوة قسة بكةن" ريشةي لة نصو روانطة و فةلسةفةي ليبرالَي داية كة لة ئازادي تاك و مافي بةرابةري تاكةوة حةرةكةت دةكةن، بص ئةوةي كة بتوانن ئةم بةرابةرييةي كة باسي دةكةن تا ئاستي بةرابةري راستةقينة ببةنة ثصش. بةشصكي زؤر لةو باسة سياسي و كؤمةلإيةتيانةي كة لة دةيةكاني ئةم دواييانةدا، لة ئصران هاتووةتة ئاراوة و هةولَ دراوة كة سةقامطير بكرصت لة ضوارضصوةي سونةت و مؤدصرنيتةدا خؤي ديوةتةوة. ئةم رةوتة تاو ئةو جصطةي كة هةلَدةطةرصتةوة سةر مةسةلةي بزوتنةوةي ذنان بة شصوةي طشتي بة دوو ثصوةر هةلَدةسةنطصت.
يةكةم: بةرابةري تا ئاستي مافي كؤمةلإيةتي.
دووهةم: واتة خةباتي فةرهةنطي كة كاري ضاودصري كردن بة سةر ضؤنيةتي وةديهاتني ثصوةري يةكةم دةكات.
لةم روانطةدا دةبص هةولَ بدرصت بؤ خةبات و كاري بنةمايي و درصذماوة بؤ بةرثةرضدانةوةي ياساطةلصك لة جؤري ياساي حكومةتي ئيسلامي كة تا فةرهةنطي مؤدصرن لة كؤمةلَطادا بطوردرصت و شكلَة مؤدصرنةكاني ديكةي فةرهةنطي ئيسلامي كة مافي ذناني ثصشصل كردووة نةتوانصت سةرهةلَبدات.
ئيزنم ثصبدةن كة ئصستا كارمان بة رادةي ورد بيني ئةم بةرصزانة لة تصروانينة فةلسةفي و فكرييةكانيانةوة نةبصت و بةم جؤرة فةرز بكةين كة وتني ئةوةي كة كؤمةلَطا مؤدصرن و ديمؤكراتيك بصت بةسة و ئةمة ئةو ئالَؤطؤرة بنةماييةية! كة مافي تاك دةبص لة ثصش ضاو بطيردرصت، يان ياساي مةزهةبي دةبص هةلَوةشصتةوة و طؤرانصكي قوولَ تصدا بصتة ئاراوة كة لةودا بتوانصت ثصوةندي تاك لة طةلَ كؤمةلَطا بطؤرصت و ئةمانةن كة ئةم ئالَؤطؤرة بنةماييانة مسؤطةر دةكةن.
لة ئاستصكي بنةمايي دا دةبص ئةمانة بة وردي روون بكرصنةوة كة لة نصوان ئةم فةرز و طؤمانانة و دابين كردني ئازاري راستةقينة ضةندة مةودا و بؤشايي هةية. بةلإم طرينطترين مةسةلة، لة راستي دا بةرانبةر بةم روانطة ئةوةية كة ئازادي تاك لصرةدا بة ماناي ئازادي لة مولَكداريةتي تايبةتي داية كة ئازادي بؤ ضةوسانةوةي بة دواوة دةبصت و راست بة هؤي ئةمةوةية كة بة هةر ثلة ئيدعاي كاري بنةمايي و ريشةيي ناتوانصت ببصتة هؤي هةلَوةشانةوةي ضةوسانةوة و ستةم و هصنانة ئاراي ئازادي و بةرابةري.
بؤ ئةم تاقمة كةسانةي كة ئيدعاي بةرابةري دةكةن و لة روانطةي حقؤقيةوة دةرواننة ئةم بابةتة هيض كات لة مولَكداريةتي تايبةتي لة كؤمةلَطا، نادوصن؟.
لةم سوننةتة سياسيةدا مولَكداريةتي بة بابةتصكي ثيرؤز دةناسرصت و لة ئةساس دا بةشصك لةم ئازاديية فةردييةية. ئةم ئازاديةش بريتيية لةوةي كة كؤمةلَصك كةس خاوةني هةموو جؤرة كةرةسةيةكي بةرهةمهصنان بن و هاوكات كؤمةلَصكي ديكة هيض مافصكيان بة نيسبةت كةرةستةي بةرهةمهصنانةوة نةبصت كة لةم روانطةدا ئةم مةسةلة واتة بةردةوام بووني مولَكداريةتي وةك ثرسيارصك كة وةلإمي وةر نةطرتووة ماوةتةوة كة لة لايةن ئةم روانطةوة هةلَوةشانةوةي ئةم مؤلَكداريةتية وةك دةسدرصذي بؤ سةر ئازادي تاك ذمصردراوة.
هةر بؤية ئةمة نيشانةي نيةت ثاكي يان نييةت خراثي خاوةناني ئةم بيرؤكة نيية بةلَكو نيشانةي بص ناوةرؤك بووني ئةم فكرةية كة تا ض رادةيةك دةتوانصت يان لة رابردوودا توانيويةتي بصتة سةرضاوةي كاري بنةمايي بؤ هةلَوةشانةوةي ستةم و هةلإواردني جنسي. كؤمةلَصكي ديكة لة ذنان هةن كة باوةريان بة كار لة ئاراستةي بزوتنةوةي ذنان، لة ئاستي خوارةوة دا هةية، هةلَبةت لة سةرةتادا بؤ ئةم مةيلةي ديكة لة نصو بزوتنةوةي ذنان دةبص بلَصين كة هةر ئةم ثشت ئةستوور بوونة بة خوارةوة، واتة لة نصو خةلَك دا بؤ خؤي خالَصكي طرينطة. بةلإم ئةمةش بؤ خؤي دةبص خاوةن ناوةرؤكصكي سياسي بصت، ضونكة ئةطةر جةماوةريترين جموجوولَةكان لة خزمةت سياسةتصك دا بصت كة لة بةرذةوةندي ذنان نةبصت هةرةس دةهصنصت يان ئةو بزوتنةوة لة ئامانجةكاني دوور دةخاتةوة. لة ئصران دا هصشتا وةها بزوتنةوةيةك دةر كةوتةيةكي بةم شصوة زةقي نيية بةلإم هصز و توانايةكي بةهصز لة ئارادا هةية.
لةم ئاخصزطةلةدا طةرضي تصرامان بؤ بزوتنةوةي جةماوةري و حةرةكةتي لة خوارةوة طرينطة بةلإم سياسةت و ثراتيكي ئةم رةوتة لة باشترين حالَةت دا تةنيا كؤسث و بةربةندصك لة بةرانبةر سةرمايةداريدا بووة و بة شصوةي جيدي ئةم نيزامةي نةخستووةتة ذصر ثرسيارةوة. بة شصوةي بةرضاوتر لصرةدا نةك سةرمايةداري و جةوهةر و ناوةرؤكي سةرمايةداري واتة مولَكداريةتي تايبةتي بةلَكو ئةوةي رةخنةي لصطراوة جؤرصك لة سةرمايةدارية و لة هةل و مةرجي ئصستادا و بة شصوةي روونتر، هاتني بة لصشاوي سةرماية دةرةكيةكان بؤ وصنة بؤ ولإتاني ذصر دةستةي وةك "ئامريكاي لاتين" بووة. سةرماية جيهاني بة تةنيا لة قةوارةي نصئؤليبرالي داية كة دةكةوصتة بةر رةخنة و دةبصتة بابةتي سةرةكي خةباتةكة نةك سةرمايةداري لة شكلَي طشتي ا.
بة زمانصكي ديكة و تا ئةو جصطةي ثصوةندي بة دياردةي طلؤباليزاسيؤنةوة هةية ئةوةي كة دةكةوصتة بةر رةخنة تةنيا جيهاني بوونةوةي طلؤباليزاسيؤنة، نةك بة طشتي نيزامي سةرمايةداري، كة وةها ضارةنووسصكي بؤ ئةم رةوتة خؤلقاندنووة، لةم روانطةدا ئةوة بة تةنيا سةرماية طةورةكانة كة خراثة نةك بة طشتي هةموو موناسبات و ثصوةندي سةرمايةداري بة هةموو ياسا و كار كردة ناسراوةكانيةوة بةدةر لة ضوارضصوةيةكي جؤطرافي و ئةندازةي شوصني ذيان.
بة شصوةي طشتي و بة كورتي ئةمة ئةو دةركة طشتيةية، سةبارةت بة حةرةكةتي لة نصو جةماوةر و لة ئاستي خوارةوةدا كة تةنيا خالَي بةهصزي ئةو ثشت بةستن بة خوارةوة واتة جةماوةرة. بةم جؤرة دةبينين لة ثصوةند بة كاري بنةماييةوة هصشتا هاوراييةك بةدي ناكرصت. خالَة نارؤشنةكاني ئةم باسة كاتصك دةر دةكةون كة بة رووني لة سةر كاري بنةمايي قسة بكرصت. هةر بؤية سةير نيية كاتصك باس لة كاري بنةمايي دةكرصت لة كردةوةدا لصك نزيك بوونةوةيةك نايةتة ئاراوة.
ثرسياري كؤتايي طؤظاري تريبوون زةن لة لةيلا دانش: لة سالَ’كاني رابردودا باسي مةنشووري مافي مرؤظي ذنان هاتة ئاراوة كة ئةم باسة طةيشتة ئصرانيش، ئصوة ئةم حةرةكةتة ضؤن دةنرخصنن؟
وةلإمي لةيلا دانش: ئةمة حةرةكةتصك بوو بؤ ثروثاطةندة كردن بؤ مةنشووري مافي مرؤظي ذنان كة بة وتةي خؤيان ئامانجي ئةم حةرةكةتة خةبات بة دذي هةذاري و توند و تيذي بوو.
رصكخةراني ئةم حةرةكةتة لة 5500 طروث لة فمينيستةكان و ئةنجؤمةني ذنان لة 163 ولإت ثصك هاتبوون. مارشي جيهاني ذنان لة دوو كونوانسيؤن ثصك هاتووة. يةكةم كونوانسيؤني لابردني هةلإواردن لة سةر ذنان كة لة سالَي 1979 ثةسةند كراوة و 160 دةولةت ئةم ثةسةند كراوةيان قبول كردووة ئةوةي تريان كونوانسيؤني مافي مندالانة كة لة سالي 1989 ثةسةند و لة لايةن 190 دةولَةتةوة، قبول كراوة. داكؤكي لةم دوو كونوانسيؤنة و هةولَدان بؤ داسةثاندني بة سةر دةولَةتاني ديكة و لةم سالإنةدا لة ئصرانيش و بة تايبةت لة نصو هةلَسوراواني بزوتنةوةي ذنان دا كةسانصك داكؤكي لصدةكةن.
لة هةر حالَدا لة مانطي مارسي 2003وة ئةم رةوتة دةستي داية رصكخستني حةرةكةتصك بؤ ثروثاطةندة بؤ مةنشووري مافي ذنان لة ذصر ناوي: بةرابةري، ئاشتي، عةدالَةت و ئازادي و يةكيةتي. ثروثاطةندة بؤ ئةم مةنشوورة و ئاكسيؤنةكاني ثصوةندي دار بةوةوة لة "سائؤثائؤلؤ" لة ولإتي "برصزيل"ةوة دةستي ثصكرد و ثاش هةلسوراوان و ضالاكيةكي 6 مانطة لة مانطي ئؤكتؤبري 2005 لة "بؤركينا فاسؤ" كؤتايي ثصهات.
ئةم جموجوولةش لة راستي دا هصنانة ئاراي مةسةلةي ذنان بة شصوةي جيهانية بةلإم لة روانطةيةكي تايبةتيةوة.
ناوةند و جةوهةري ئةم حةرةكةتةش لة خالَةكاني ناو جاأنامةي مافي مرؤظ واوةتر نيية. ئةم حةرةكةتة لة نصو ئةو بةشة لة كؤمةلَطا جيهاني سصهةم و لة نصوو ئةو فمينيستانة بوو بة باو كة لة هةبووني سةرةرؤيي و فةرهةنطي دواكةوتووي ثصش مؤدصرن و زؤربابةتي ديكة كة ثصشي بة كار و ضالاكي ئةوان دةطرت لايةنطري ثةيدا كرد.
هةلَبةت زؤر ناوةند و نيهادي نصونةتةوةيي لةم حةرةكةتة داكؤكي دةكةن و ئةم بةشة لة هةلَسوراواني بزوتنةوةي ذنان لة رصطاي يارمةتي ئابووري كة بؤ رصكخراوة غةيرة دةولةتيةكان واتة "NGO" (ئصن.جي.ئؤ) كان دابين دةكرصت ثشتوانيان لصدةكةن. جصطاي ئاماذةية كة دةبص لة هةر دةرفةتصك بؤ دةربريني خواست و داواكارييةكان كةلَك وةر بطيردرصت بةلإم لاني كةم بؤ ئةو بةشة لة بزوتنةوةي ذنان كة خوازياري طؤأاني بنةرةتين، نابص ئةوة لة بير بكةن.
يةكةم ئةوةي كة: داواكاريية ثةنج خالَةكةي ئةم حةرةكةتة لة طةلَ جاأنامةي مافي مرؤظ كة باس لة ئازارةكان دةكات بة تةواوةتي دوورة لة هةر جؤرة طؤراني بنةرةتي لة حاست مةسةلةي ذناندا. لة راطةياندني مةنشووري مافي ذنان دا هيض شوصنةوارصك لة نزيامصك كة خؤي ثصك هصنةر و ئامرازي سةرةكي بي عةدالةتي و نابةرابةريية بةدي ناكرصت.
لة هيض شوصنصكي ئةم حةرةكةتة لة نصؤ سمينار و كؤنفرانسةكان دا ثصوةندي هةذاري لة طةلَ موناسبات و ثصوةنديي لة طةلَ ئةم سيستةمة شرؤظة نةكراوة و باسي لص نةهاتووةتة ئاراوة.
وةك ئةوةي كة بلَصي هةذاري دياردةيةكي بة هةلَكةوتة يان رصبةراني يان ديكتاتؤر و فاندامصنتاليستةكان تاوانبارن. ثصويست بة وتن ناكات كة جيهاني بص فاندامصنتاليست و ديكتاتؤرةكان دنيايةكي باشترة بةلإم ئةمانة خؤيان بةرهةمي وةها موناسباتصك نين؟! مةطةر نيزامي سةرمايةداري ثصويستي بةمانة نيية؟
بة هةر حالَ ثرسيار لةم بوارةدا زؤرن و ئةمةش يةكةم خالَي لاوازي ئةم جؤرة حةرةكةتةن كة بة جيهاني بونيشيان لةم خالَة لاوازة كةم ناكاتةوة. خالَصكي ديكةي جصطاي سةرنج ئةوةية كة ئةو شةر و ئاذاوةي كة لةم دوو دةيةدا بة سةر خةلَكدا، داسةثاوة بة دةستصوةرداني وةها ناوةند و نيهادطةلصكي نصونةتةوةيي وةك مافي مرؤظ دا بووة.
بة هيض جؤرصك ناتوانين ئةوة لة ثصش ضاو نةطرين كة دروشمي "دنيايةكي ديكة دةبص دروست بكةين" ببةينة ذصر ئالإيةكةوة كة بؤ خؤي وصنةطةلصكي تراذيك لة هةذاري و شةري بةسةر خةلَكي ئةفغانستان و ئصراق دا، داسةثاندووة. ئالإيةك كة لة كاتي خؤي دا لة حاست بص عةدالةتي و ديكتاتؤري دا بةرز نةكراوةتةوة. بةلَص دةبص جيهانصكي ديكة دروست كةين بةلإم بة دلنياييةوة دةبص لة ياساكاني مافي مرؤظ ئةولاوةتر بضين. جيهانصك كة بريارة كؤتايي سةرجةم دةرد و رةنج و ئازارةكان بصت بة بص بردنة ذصر ثرسياري نيزامي سةرمايةداري مؤمكين نيية.